ŚLADEM CERKWI I KOŚCIOŁÓW BIESZCZADZKIE CERKWIE I KOŚCIOŁY Cerkiew w Równi. foto: I. Jóźwik. Cerkiew w Równi Równia - Dawna wieś wołoska założona w 1541 r. na tzw. surowym korzeniu, po wykarczowaniu lasu. W 1921 r. mieszkało tu 853 osoby, w tym:752 grekokatolików, 72 rzymskokatolików, 29 wyznania mojżeszowego. W 1945-51 w granicach ZSRR, później opuszczona. W 1951 r. napłynęło tu nieco osadników z Sokalszczyzny i innych stron kraju, a około 1966 r. spora grupa osadników z zalanej części wsi Solina. We wsi jedna z ostatnich w Bieszczadach cerkwi drewnianych obecnie pełniąca funkcje kościoła rzymskokatolickiego (msze św. niedziela 10:30). Cerkiew pw. Opieki MB wybudowana w 1 poł. XVIII w. zachowuje tradycyjny trójdzielny układ z największą, ośmioboczną nawą nakrytą kopułą. Cerkiewne kopuły zdobią również dachy babińca i prezbiterium. Okalają ją charakterystyczne wysunięte soboty. Wewnątrz wystrój katolicki, m.in. obraz MB Dobrej Opieki. Na cmentarzu przycerkiewnym zachowały się nagrobki grekokatolickie, wśród nich charakterystyczny żelazny krzyż. Cerkiew w Smolniku nad Sanem. foto: I. Jóźwik. Cerkiew w Smolniku Smolnik - Wieś lokowana przed 1580 r. na prawie wołoskim w dobrach sobieńskich Kmitów. W 1881 r. uruchomiono tu pierwszy w Bieszczadach tartak parowy. Spis z 1921 r. wykazał, że w Smolniku mieszkało 580 osób, w tym: 433 grekokatolików, 64 rzymskokatolików, 79 wyznania mojżeszowego, 4 ewangelików. W l.1939-41 oraz 1945-51 w granicach ZSRR. Przed powrotem Smolnika do Polski mieszkańców wysiedlono w okolice Lwowa. Po 1951 r. wieś nie zasiedlona. Obecny Smolnik to osada po PGR i duży tartak, położone ok. 1 km na północ od dawnej wsi. Na dawnym miejscu ocalała jedynie drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Michała Archanioła z 1791 r., drewniana, trójdzielna, jedna z dwóch zachowanych w Polsce budowli sakralnych w typie bojkowskim. Po 1951 r. opuszczona i zdewastowana. W 1969 r. wyremontowana, od 1973 r. pełni rolę kościoła (msze św. niedz. - 9:30). Wewnątrz polichromia z k. XVIII w. Ikona Wniebowzięcie Matki Bożej z 1748 r. Ciekawostką może być fakt, że zimą 1998 r. oszalowanie cerkwi zostało pod dewastowane przez niedźwiedzia, który szukał tu miodu w gnieździe dzikich pszczół. Na pobliskim cmentarzu zachowały się cztery piaskowcowe nagrobki. Cmentarz odnowiony był w 1988 r. w ramach akcji "Nadsanie". Zachowały się dwa krzyże przydrożne. PKS (przy cerkwi i w osadzie), sklep, stacja benzynowa. W prawo prowadzi droga gruntowa w kierunku Sanu, nad którym leżała niegdyś wieś Żurawin. Cerkiew w Chmielu. foto: I. Jóźwik. Cerkiew w Chmielu Chmiel - Wieś nad Sanem, lokowana przez Kmitów na prawie wołoskim po 1502 r. Przed wojną istniał tu dwór, a wieś rozciągała się po obu stronach Sanu i sięgała aż do grzbietu Otrytu. W 1921 r. Chmiel liczył 336 mieszkańców, w tym,: 328 grekokatolików i 8 wyznania mojżeszowego. W 1939 r. granica na Sanie pozostawiła prawie cały Chmiel po stronie sowieckiej. Miejscową ludność wysiedlono wówczas w ramach akcji oczyszczania pasa pogranicznego. Część zabudowań została przeniesiona do przysiółka Otryt, reszta (poza cerkwią) zniszczona. W I. 1945-51 Chmiel znajdował się w granicach Ukraińskiej SRR. Powrócił do Polski wyludniony, a istniejące zabudowania zostały wkrótce rozebrane. Ponowne zasiedlenie wsi nastąpiło pod koniec lat 50. Drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja z 1906 r. Obecnie od 1969 r. kościół rzymskokatolicki (msze św. niedz. - 10:30) . Po 1951 r. opuszczona i zdewastowana, w I. 1969-77 wyremontowana a obecnie kryta nową blachą. Stojąca obok drewniana dzwonnica z. XVIIIw. została rozebrana w latach 70. Na współczesnej dzwonnicy dzwon z 1932 r. przeniesiony z nieistniejącej wsi Ruskie. Na miejscowym cmentarzu płyta nagrobna z 1641 r., zabytkowe nagrobki. Kolekcja krzyży ze zniszczonych cmentarzy i cerkwi zgromadzona przez p. Zofię Komendę, wdowę po znanym jazzmanie Krzysztofie Komedzie- Trzcińskim. W 1973 r. na terenie nieistniejącego dziś przysiółka Otryt Górny studenci Wydziału Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego wznieśli schronisko Chata Socjologów (zimą 2003r spłonęło), PKS, sklep. Cerkiew w Łopience. foto: I. Jóźwik Cerkiew w Łopience Łopienka - Miejsce po nieistniejącej wsi założonej ok. 1552r. w dobrach Balów z Hoczwi, w których rękach pozostawała do 1770 r. Później często zmieniała właścicieli. W maju 1946 miejscowa ludność została w większości wysiedlona na Ukrainę. Pozostałych wywieziono podczas Akcji Wisła w 1947 r. na Ziemie Zachodnie. W miejscowej cerkwi znajdowała się słynna ikona Matki Bożej Łopieńskiej. w XVIII i XIX w. wieś była największym ośrodkiem kultu maryjnego w Bieszczadach. Obecnie ikona znajduje się w Polańczyku. Została przeniesiona tam w 1949 r. z inicjatywy ks. Franciszka Stopy. Murowana cerkiew pw. św. Paraskewii z 1757 r. (wg niektórych źródeł z 1. pol. XIX w.) przetrwała wysiedlenie, ale pozostając w opuszczeniu była systematycznie dewastowana. Zerwanie poszycia dachu spowodowało zawalenie się więźby dachowej w latach 60. W latach 70. wypasający w pobliżu górale używali jej jako koszaru dla owiec. Zniszczyli oni również posadzkę używając płyt z jej rozbiórki do wykładania miejsca pod watrę w bacówkach. Świątynią zainteresował się Olgierd Łotoczko pełniący w latach 60. funkcję konserwatora zabytków powiatu bieszczadzkiego. Po zwolnieniu go z tej funkcji na własny koszt zabezpieczył koronę murów cerkwi. Po jego śmierci (w 1976 r.), cerkwią w latach 80. zainteresował się Zbigniew Kaszuba z Towarzystwa Opieki nad Zabytkami. Świątynia została uratowana w latach 90., w dużej mierze siłami społecznymi, obecnie trwa rekonstrukcja. Zrekonstruowano również sąsiadującą z cerkwią kaplicę grobową oraz kapliczkę na przełęczy Hyrcza. n w dolinie działa sezonowa baza studencka Akademickiego Klubu Turystycznego SGGW-AR z Warszawy. Kościół w Dwerniku. foto: I. Jóźwik Kościół w Dwerniku Dwernik - Wieś założona przed 1533 r. przez Kmitów na prawie wołoskim. Kolejnymi właścicielami wsi byli, m.in. Stadniccy, Ossolińscy, Potoccy, Ramułtowie, W 1921 r. mieszkało tu 622 osoby, w tym: 554 grekokatolików, 30 rzymskokatolików. 38 wyznania mojżeszowego. Przed II wojną światową wieś liczyła ok. 800 mieszkańców. Miejscowa ludność została wysiedlona w 1946 r. do ZSRR. Po spaleniu zabudowań przez UPA wieś ożyła dopiero w 1956r. W latach 1977-81 Dwernik nosił nazwę Przełom. Obecnie jest tu około 20 gospodarstw. Miejsce po drewnianej cerkwi greckokatolickiej pw. św. Michała Archanioła z 1785 r. i resztki cmentarza. Znajdują się obok przystanku PKS. Cerkiew spłonęła wraz z wsią w 1946r. Nowy kościół katolicki wybudowany w 1981 r., stylizowany na drewniane kościoły podhalańskie (msze św.: niedz. - 8:30, dni powszednie latem 19, zimą 17). Do jego budowy użyto materiałów pochodzących z rozebranej cerkwi w Lutowiskach. Wewnątrz malowany na blasze obraz św. Michała, który zachował się z lutowiskiej cerkwi. Obok kościoła drewniana dzwonnica z 1995 r., powyżej nowy cmentarz. Cerkiew w Baligrodzie. foto: I. Jóźwik Cerkiew w Baligrodzie Baligród - Duża wieś gminna (ok. 1,4 tys. mieszk.) położona w dolinie potoku noszącego powyżej wsi nazwę Jabłonka a poniżej Hoczewka, niegdyś miasteczko. Historia powstania Baligrodu sięga początków XVII w. i wiąże się z osadniczą działalnością węgierskiego rodu Balów. Dokumenty wymieniają miasteczko już w 1615 r., w 1634r., Adam Baluzysk: dla Baligrodu (wówczas Balówgrodu) prawa magdeburskie. Dobre położenie przy trakcie na Węgry oraz przywileje składowania wina i odbywania jarmarków przyczyniły się do szybkiego rozwoju miasta. W XIX w. mieściła się tu nawet siedziba okręgu sądowego. W początkach XX w. Baligród nieco podupadł, stracił prawa miejskie, a po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej stał się zapomnianą, kresową osadą. Zamieszkiwany był wtedy przez ludność polską, ukraińską i żydowską (w 1939 r. łącznie 3 tys. mieszkańców). Obie wojny światowe przyniosły Baligrodowi duże zniszczenia. Szczególnie w l. 1944-47 w czasie walk z sotniami UPA. W dniu 6 sierpnia 1944 r. Ukraińcy z sotni "Bira" zamordowali w Baligrodzie, posługując się wcześniej przygotowaną listą, 42 Polaków. Był to pierwszy na terenie Bieszczadów akt przemocy na tak wielką skąd Od 1945 r. stacjonował tu 2 batalion 34. Pułku Strzelców Budziszyńskich, który toczył krwawe potyczki z sotniami "Bira", "Hrynia" i "Stacha". Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w Baligrodzie pozostało zaledwie kilkuset mieszkańców. Cerkiew w Baligrodzie. foto: I. Jóźwik Dopiero w latach 50, napłynęło tu nieco osadników z różnych stron kraju. Centrum Baligrodu stanowi czworoboczny rynek. Na północ od niego znajduje się murowany kościół katolicki pw. Niepokalanego Poczęcia NMP z 1877 r. (msze św. niedz. - 9, 11, zimą 16:30, latem 19). Na południe od rynku zaś dawna cerkiew greckokatolicka pw. Zaśnięcia NMP z 1829r. Od 1949r. użytkowana była jako magazyn. Obecnie stoi opuszczona. W części wsi zwanej Worunków (Podzamcze) - w kierunku Stężnicy pozostały resztki ziemnych fortyfikacji stanowiących w XVII w. umocnienia obronnego dworu Balów. W miejscu tym podkomorzy sanocki Piotr Bal wybudował prawdopodobnie w latach 1600-15 warownię, która popadła w ruinę w XVIII w. Kolejny dwór w tym miejscu został zniszczony w czasie II wojny światowej. W zachodniej części osady na zboczu wzgórza resztki kirkutu żydowskiego z przeł. XIX i XXw., zachowały się tu stelle nagrobne z napisami w języku hebrajskim. W rynku pomnik upamiętniający zajęcie Baligrodu przez 30. dywizję piechoty Armii Radzieckiej. Na postumencie czołg T-34 ustawiony tu w 1981 r. w miejsce stojącego od 1945 r. czołgu T-70. Również w rynku, obok cerkwi pomnik ku czci 42 ofiar mordu UPA z dnia 6. sierpnia 1944 r. Przy wjeździe od strony Leska duży cmentarz wojenny żołnierzy polskich i radzieckich poległych w latach 1944-47. Spoczywa tu ponad 5 tys. poległych. Przy wejściu na brzozowym krzyżu czterowiersz: "Przechodniu, spójrz na ten krzyż, żołnierze polscy wznieśli się wzwyż, ścigając faszystów, przez góry i skały, dla Ciebie Polsko i dla twej chwały". Obok tablica z nazwiskami poległych. W centralnej części cmentarza obelisk przedstawiający miecze grunwaldzkie i tablica pamiątkowa. PKS, Urząd Gminy, Gminny Ośrodek Kultury, poczta, straż pożarna, ośrodek zdrowi sklepy, restauracja, stacja paliw. Ruiny cerkwi - Krywe. foto: I. Jóźwik Ruiny cerkwi w Krywem Krywe - Wieś lokowana przed 1526 r. na prawie wołoskim. Pierwotnie własność Iunitów w dobrach zamku Sobień. W 1890 r. miejscowy majątek należał do Mikołaja Pisarczyka. W czasie spisu w 1921 r. Krywe liczyło 459 mieszkańców, W tym: 433 grekokatolików, 6 rzymskokatolikówi 20 wyznania mojżeszowego. We wrześniu 1939r. Krywe przecięła granica niemiecko-sowiecka biegnąca wzdłuż Sanu. W 1945 r. wieś znalazła się na granicy polsko-sowieckiej, W jednym i drugim przypadku sowieci zajęli północną część Krywego. Miejscową ludność częściowo wysiedlono do ZSRR w 1945 r., a w znacznej większości na Ziemie Zachodnie w czasie Akcji "Wisła" w 1947 r. Zabudowa została spalona po drugiej fali wysiedleń. W 1951 r. północna część Krywego powróciła do Polski. Na początku lat 70. planowano założenie tu zakładu karnego, którego pensjonariusze mieli prowadzić wypas. Powstały wówczas dwie obory usytuowane nad Sanem. Plany te nie zostały zrealizowane. W latach 80., po uprzedniej rekultywacji za pomocą spychacza, teren Krywego przejął "Igloopol", który prowadził tu wypas. Obecnie znajdują się w Krywem jedno domostwo. Sezonowo na łąkach nad Sanem odbywa się wypas. Na grzbiecie Diłok, prostopadłym do doliny Sanu ruiny murowanej cerkwi pw. św. Paraskewii z 1842 r. Wokół starodrzew, obok ruiny dzwonnicy cerkiewnej. Nie opodal cmentarz z zachowanym nagrobkiem rodziny Pisarczyków, byłych właścicieli majątku, inne pomniki znacznie zdewastowane. W stronę rzeki ruiny dworskich zabudowań gospodarczych. Dolina Sanu na tym odcinku objęta jest ochroną rezerwatową. Źródło: przewodnik Bieszczady Tomasz Darmochwał AGENCJA TD Wszystkie zdjęcia na stronie "Bieszczady Foto Serwis" chronione są prawem autorskim. Jakiekolwiek wykorzystanie ich do celów komercyjnych, zamieszczanie na innych stronach internetowych, przedruk lub inne formy powielania, wymagają zgody redakcji.  © Bieszczady Foto Serwis - 2001.