ŁOPIENKA
Cerkiew w Łopience.
foto. I. Jóźwik.
|
(550 m n.p.m.) jest dziś niezamieszkałą miejscowością położoną na północnym stoku Łopiennika (1069 m) nad małym, lewobrzeżnym dopływem Solinki.
Od strony zachodniej zasłania wieś zalesiony masyw Durnej (979 m n.p.m. – zwanej pod koniec XIX w. Na Kamieniu), od północy grzbiet łączący Durną i Korbanię (905 m) z Przełęczą Hyrcza (697 m) oraz masyw Korbani (905 m) z jej południową odnogą Klewa (682 m), a od południa grzbiet Jamy (822 – 666 m) z przełęczą 739 m zasłaniający Buk z doliną Solinki.
Wyjątkowo malownicze położenie wyciszonej dziś doliny Łopienki oraz odbudowana z ruiny cerkiew są głównym atutem przyciągającym coraz liczniejsze rzesze turystów.
Ważniejsze wydarzenia z przeszłości:
Wieś powstała na prawie wołoskim przed 1543 r. w dobrach Balów z Hoczwi i początkowo nazywała się Lopinka. Lokację tę potwierdzają pośrednio rejestry podatkowe z 1552 r. i z 1567 r. Ten ostatni stwierdza, iż osadnikom skończyła się 24-letnia wolnizna. Odliczając ten okres od daty zapisu otrzymujemy przybliżoną datę lokacji wsi.
Nazwę Lopinka potwierdzają w 1598 r. akta sądu ziemskiego w Sanoku dotyczące podziału dóbr braci Mathiasza i Piotra Balów. Według zapisu sadowego w dzisiejszym paśmie Łopiennika i Durnej szczyt Łopiennik występuje jako Lopinnik, Durna jako Kamień, a łączący je grzbiet górski jako berdo (urwisko).
Otóż po śmierci Mateusza III Bala w 1595 r. czterej jego synowie rozdzielili między siebie majątek po ojcu.
W 1598 r. Piotr II Bal otrzymał wsie: Łopienkę, Tyskową, Pradziejową, Stężnicę, Grzankę, Wolę Górzańską, Łubce, Rabe i Huczwice k.Baligrodu. W historycznej ziemi sanockiej znany był jako podkomorzy sanocki (1607) i fundator kolegium jezuickiego w Krośnie.
Widok na Łopienke.
foto. I. Jóźwik.
|
Po jego śmierci w 1617 r. Łopienkę odziedziczył jego syn Adam Bal, dworzanin królewski i chorąży przemyski. Był bardzo energicznym człowiekiem i w swoim posiadaniu skupił 25 wsi. Ożeniony z Anną ze Słupeckich miał syna Aleksandra.
W 1647 r. – po śmierci ojca – Aleksander Bal odziedziczył Łopienkę wraz z 24 innymi miejscowościami miejscowościami Bieszczadach. Były to wsie: Cisowiec, Stężnica, Żernica Wyżnia, Woronków, Rabe, Huczwie, Bystre, Kołonice, Jabłonki, Żebracze, Strzebowiska, Kalnica, Łuh, Zawój, Buk, Łopienka, Tyskowa, Radziejowa, Wola Górzańska, Grzanka, Rybne, Wołkowyja, Zawóz, Bukowiec, Terka, Polanki.
Niestety Aleksander Bal zmarł młodo ok. 1665 r. i dobra po nim odziedziczył stryj Stefan Bal. Tenże był chorążym przemyskim (1644 – 1660), podkomorzym sanockim (1660 – 1679), zasłynął - jako rycerz - z odwagi i w 1670 r. szlachta Sanoka powierzyła mu funkcję obrony południowej granicy z Węgrami przed napadami opryszków węgierskich zwanych tołhajami. Ożeniony z Zofią Ostrowską miał trzech synów: Michała, Stanisława i Jana IV, który odziedziczył po ojcu.
W 1672 r. doszło do największego w dziejach najazdu tatarskiego na historyczną ziemię sanocką. Przerażający w skutkach i wielokrotnie przewyższający zniszczenia lat potopu (1656 – 1660) najazd przyniósł wyludnienie wsi i miasteczek bieszczadzkich oraz zniszczenia w zabudowie obejmujące ok. 85 – 95 % obiektów.
Tatarzy uderzyli wówczas na nasze ziemie z trzech kierunków manewrem oskrzydlającym. Pierwsze duże zgrupowanie pod dow. Dżambet Gireja – Soltana plądrowało rejon dolnego Sanu, Wisły i Wieprza, drugie pod dow. Nuradyn - Soltana ziemię przemyską i sanocką od Przemyśla po Jarosław – Dynów – Brzozów – Krosno i Biecz, trzecie zgrupowanie pod dow. Hadżi Gireja – Soltana przeszło z zadniestrza przez Przełęcz Użocką wzdłuż łańcucha granicznego na Lesko i Sanok.
Skutki wyludnienia i zniszczeń tego najazdu obrazują następujące dane: po najeździe zostało w terenie niewiele domów np. w Łopience – 3, w Tyskowej – 5, w Radziejowej – 4, w Grzance i Woli Górzańskiej – 10, w Wołkowi – 8, w Rybnem – 4, w Bukowcu – 6, w Terce – 3, w Polankach – 1, w Zawoju – 1, w Łuhu – 2, w Buku – 3, w Dołżycy – 4, w Cisnej 2, w Lisznej – 1, w Krywem – 2, w Przysłupiu – 2, w Strzebowiskach - 3, w Kalnicy – 3, w Żubraczem – 1, w Zawoziu – 7, w Jabłonkach – 8, w Kołonicach – 4, w Bystrem – 4, w Huczwicach – 2, w Rabem 4, w Cisowcu – 4.
Jan IV Bal ok. 1690 r. odziedziczył po ojcu Baligród wraz z okolicznymi wsiami i Łopienką. Został on komornikiem granicznym sanockim, a następnie podkomorzym sanockim. Usilnie starał się o rozwój odziedziczonych dóbr. Ożeniony z Teresą Rabsztyńską miał także 3 synów: Jana V, Antoniego i Ignacego.
Cerkiew w Łopience.
foto. I. Jóźwik.
|
W 1711 r. dobra baligrodzkie wraz z Łopienką odziedziczył Ignacy Bal, podstoli przemyski. Ożenił się z Barbarą z Andrassych i miał tylko jedną córkę Salomeę. Szybko zmarł (ok. 1715 r.) i Barbara wyszła ponownie za mąż za hrabiego Jana Pothayma z Węgier. Małżeństwo to spowodowało spór o podział majątku z bratem pierwszego męża Janem V Balem i własną córką Salomeą, która wyszła za mąż za Stanisława Karsznickiego.
Wskutek procesu sądowego Barbara zrzekła się pretensji do dóbr Baligrodzkich w zamian za odszkodowanie pieniężne. Dobra te wraz z Łopienką przejęła jej córka Salomea Karsznicka. Zarządzała nimi (nawet po śmierci męża) do 1770 r. Na niej skończył się ród Balów. Ze Stanisławem Karsznickim miała trzech synów: Antoniego, Ignacego i Piotra, którzy po śmierci matki podzielili się majątkiem.
Łopienka (według Stanisława Krycińskiego) została wcześniej tj. przed 1768 r. sprzedana Janowi Łazowskiemu prawdopodobnie przez Stanisława lub Salomeę Karsznicką. Do dziś nie wiemy, kiedy i w jakich okolicznościach? W 1768 r. tj. przed śmiercią Salomei Karsznickiej wieś Łopienkę kupił od Jana Łazowskiego nowy właściciel Józef Strzelecki i wieś z rąk Balów przeszła w posiadanie nowego rodu Strzeleckich.
Prof. dr hab. Jerzy Kitowski podaje, iż już w 1757 r. Strzeleccy herbu Jastrzębiec ufundowali murowaną cerkiew parafialną pod wezwaniem św. Paraskewii, w której umieszczono słynącą łaskami ikonę Matki Bożej z Dzieciątkiem. Do dziś jest to najstarsza z murowanych cerkwi w Bieszczadach.
Wymieni autorzy podają też różne daty pierwszej wzmianki źródłowej o cudownej ikonie Matki Bożej zwanej Łopieńską. Wg. J. Kitowskiego „ta ikona wzmiankowana po raz pierwszy w 1756 r. powstała znacznie wcześniej i jest kopią słynnej ikony z Werchraty”. Datę tę potwierdza inwentarz cerkwi. Kryciński natomiast stwierdza, że „nie wiemy, kiedy cudowny obraz trafił do Łopienki, a pierwsza zachowana wzmianka o nim pochodzi z 1761 r.” Odwołując się do inwentarza cerkwi potwierdza jednak fakt istnienia ikony i stwierdza, iż Strzeleccy erygując cerkiew musieli być wcześniej co najmniej dzierżawcami Łopienki już w 1 poł. XVIII w., a następnie kupili tę wieś.
W okresie zaborów (1772 – 1918) Łopienka podzielona była między kilku właścicieli i należała kolejno do Strzeleckich (1768-1820), Białobrzeskich (1820 – 1846) i Strzeleckich (do 1864), Ławrowskich (1846-1876) i Męcińskich (1846 – 1867), Miejskich (1867 – 1904), ks. Aleksandra Piotra Miejskiego (1904 – 1936) i Wichańskich (1904 – 1939), władających wsią do II wojny światowej.
Zachowane źródła historyczne z okresu zaborów (1772 – 1918) zawierają wiele cennych informacji o Łopience. Zawdzięczamy je znakomicie funkcjonującej rządowej administracji cesarskiej. Są to m.in. wojskowe spisy konskrypcyjne, księgi metrykalne kościołów parafialnych, dokumenty starostwa powiatowego, rejestry podatkowe, mapy katastralne, zestawienia statystyczne itp. Cenne są też relacje pamiętnikarskie, akta wizytacji biskupich, akta sądowe ziemskie, relacje prasowe i utwory literackie.
Cerkiew w Łopience.
foto. I. Jóźwik.
|
Austriacy wprowadzili w 1784 r. obowiązek prowadzenia ksiąg metrykalnych w parafiach cesarstwa. Są one bogatymi źródłami wiedzy o dawnych mieszkańcach wsi dawnej Galicji. W latach 1784 – 1822 występowały w Łopience następujące nazwiska mieszkających tutaj Polaków i Rusinów: Andruszkiewicz, Babiak, Choma, Dacko, Doliniak, Ducho, Fedczyk, Iwankiewicz, Korniów, Kowal, Kruhy, Liga, Bazarów, Łuków, Maliniak, Michayłow, Mielnicki, Muk, Nasiennik, Onutkiewicz, Pajduła, Papińczak, Poluch, Kopernik, Promiliwicz, Skórnik, Smerekowski, Suk, Szewczyk, Warabat, Waser, Watacha, Zieliński (33 rody).
W latach 1860 – 1900 występowały nazwiska rodzin wcześniej mieszkających i nowych: Andruszkiewicz, Birnasiewicz, Broniewicz, Drozdowski, Fedczyk, Ignarowicz, Kawułycz, Korzyniowski, Kulińczak, Krupa, Łyczków, Malec, Maliniak, Męciński, Miedzianowski, Muszyński, Nasinnik, Nebora, Niżankiewicz, Papińczak, Sokołowski, Sołtys, Syczak, Tylawski, Wasser, Zatwarnicki, Zubowicz (27 rodów).
Ciekawy opis Łopienki z początku XIX w zamieścił w Mężu Szalonym Zygmunt Kacykowski. „Wieś Łopienka, lubo taka mał i nieintratna, podzielona była onego czasu na dwie prawie równające się części, miała więc oczywiście dwa dwory.
W jednym z nich na samym końcu wsi położonym i dla lip starych, które w jego dziedzińcu stały, nazywającym się Pod Lipami, mieszkał imć pan Maciej Strzelecki, herbu Jastrzębiec, niegdyś Wojski Sanoki i natenczas jeszcze tego tytułu używający, ale dla słabości zdrowia i bardzo podeszłego wieku od lat kilkunastu już urząd ów zdawszy na nowo obranego pana Antoniego Walawskiego, nie funkcjonujący.
Był atoli dwór drugi w samym środku tej wioski. Na tym dworze siedział także Strzelecki herbu Jastrzębiec, ale pokrewieństwo jego z tamtymi było takie, że ojciec jego nieboszczyk był panu Maciejowi stryjecznym. Temu zaś, który był młody i nie więcej jak trzydzieści lat w wieku, Michał było na imię. Pan Michał w stosunku do tamtych braci swoich był bardzo bogatym. Oprócz bowiem połowy Łopienki wieś Słochinia, pomiędzy Chyrowem a Felsztynem położona, należała do niego.
Dwór ten, w samym wsi środku stojący, był to domek niewielki, drewniany, otynkowany i obielony, gontem podbity, mocnym parkanem otoczony, bokiem obrócony do Onego potoku, który środkiem wsi płynął. Z jednej strony miał przed sobą dziedziniec, czysto żwirem wysypany i wielkimi okolony drzewami, z drugiej zaś mały warzywny ogródek, który końcem swym opierał się aż o sąsiednią chałupę.
W 1868 r. – powierzchnia Łopienki wynosiła 1110,7 ha, w tym lasów 375, 8 ha. Grunty chłopskie obejmowały 382,7 ha roli ornej, 195,1 ha łąk i ogrodów, 88,1 ha pastwisk, 372,3 ha lasów. We wsi odnotowano: 2 ogiery, 11 klaczy, 2 wałachy, 1 źrebię, 1 buhaja, 123 krowy, 112 wołów, 157 cieląt, 226 owiec, 87 kóz, 60 świń.
Mieszkało tutaj wówczas 365 mieszkańców w 52 domach. Według wyznania 271 unitów (w okresie zaborów zwanych grekokatolikami), 53 rzymskich katolików obrządku łacińskiego i 21 Żydów wyznania mojżeszowego.
W 1880 r. wieś liczyła 321 mieszkańców, w 1895 r. – 353 (w tym 327 unitów, 15 łacinników, 11 Zydów wyznania mojżeszowego), w 1900 r. – 379, w 1910 r. – 375, zaś po I wojnie światowej w 1921 r. – 303, w tym według wyznania: 289 unitów, 6 łacinników i 8 Żydów. W okresie autonomii Galicji zauważamy wyraźny spadek ludności wyznania rzymsko-katolickiego z 53 w 1868 r. do 6 w 1921 r., a także spadek liczby Żydów wyznania mojżeszowego z 21 w 1868 r. do 8 w 1921 r.
 Opis Łopienki w dziale "Miejscowości i noclegi".
Galeria Łopienki w dziale "Galerie tematyczne".
Strona 1 | 2 | 3 | 4 |
| Opracował: Stanisław Orłowski |
|
)
