Osada przy Dużej Obwodnicy, u podnóża wschodniej części Otrytu (ok. 760 mieszk.). Siedziba władz największej pod względem obszaru (476 km2), a najrzadziej zaludnionej (4,6 os./km2) gminy w Polsce, obejmującej najwyższe partie Bieszczadów. Autobusy do Ustrzyk Dolnych (kilkanaście), Ustrzyk Górnych (10), Zatwarnicy (6), Sanoka (6). Poczta, policja, Straż Graniczna, ośrodek zdrowia z punktem aptecznym. Ratownik GOPR (K. Osiecki, Lutowiska 43). Restauracja. Ośrodek Informacyjno-Edukacyjny Bieszczadzkiego Parku Narodowego (usługi przewodnickie, wystawy, prelekcje, możliwość noclegu).
Widok na Lutowiska.
foto. I. Jóźwik.
Nazwę Lutowisk wywodzi się na ogół od ukraińskiego słowa letowyszcze, oznaczającego miejsce letnich wypasów. Wieś została założona w XVI w. na prawie wołoskim w rozległych dobrach sobieńskich, należących ówcześnie do Stadnickich. Wzmiankowana po raz pierwszy w 1580 r. W 1648 r., w czasie powstania Chmielnickiego, tutejsi chłopi dopuszczali się napadów na dwory, rabunków i mordów.
Wieś ulokowana była na skrzyżowaniu uczęszczanych szlaków handlowych: z Sanoka ku Przełęczy Tucholskiej i Siedmiogrodowi oraz z Przemyśla przez przełęcz Beskid lub Użocką ku Użhorodowi. Na wschód odgałęział się lokalny szlak przez Turkę do Drohobycza. Zachęcało to do założenia miasta. O prawa miejskie dla Lutowisk wystarał się na początku XVIII w. Ludwik Urbański. Nowe miasteczko nazwano pierwotnie Urbanicami. W, 1742 r. otrzymało ono od króla Augusta III prawo odbywania dziesięciu jarmarków rocznie (dla porównania - Sanok i Lesko miały tylko po dwa jarmarki).
W XIX w. lutowiskie jarmarki były słynne w całej środkowej Europie. Handlowano głównie wołami wypasanymi na połoninach. Było to siwe, długorogie bydło, tzw. węgierskie, chętnie kupowane nawet przez kupców z zachodniej Europy. Jarmark trwał trzy dni. Pierwszego dnia spędzano stada do miasteczka, drugi był przeznaczony na zawieranie transakcji, trzeciego dnia woły, które zmieniły właściciela, formowano ponownie w stada i pędzono w drogę. W czasie jarmarku całe Lutowiska zatłoczone były bydłem, jednorazowo trafiało tu kilka tysięcy sztuk.
Kościół w Lutowiskach.
foto. I. Jóźwik.
Centrum ówczesnych Lutowisk stanowiły dwa sąsiadujące ze sobą rynki, wokół których skupiały się drewniane domy, należące przeważnie do Żydów, którzy stanowili większość mieszkańców miasteczka. Pod koniec XIX w. również miejscowy majątek ziemski wykupiła żydowska rodzina Randów. Lutowiska były największym skupiskiem ludności żydowskiej na terenie obecnych polskich Bieszczadów. Chrześcijańska mniejszość zasiedlała dwa przedmieścia o charakterze wiejskim: Dolnąi Górną Posadę.
Podczas wojny polsko-ukraińskiej w 1919 r. w Lutowiskach mieściła się lokalna placówka administracji Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Lutowiska utraciły prawa miejskie w 1919 r., mimo to aż do II wojny światowej stanowiły znaczące centrum handlowe i administracyjne regionu. W czasie spisu ludności w 1921 r. stwierdzono istnienie 261 domów zamieszkanych przez 2125 osób (769 grek., 136 rzym., 1220 mojż.). W 1939 r. osada liczyła już ok. 3500 mieszkańców.
22 czerwca 1942 r. gestapowcy przybyli z Ustrzyk Dolnych rozstrzelali w północnej części miasteczka ok. 650 miejscowych Żydów. Spalili też synagogę i domy pożydowskie, czyli praktycznie całą drewnianą zabudowę właściwych Lutowisk.
W latach 1945-51 Lutowiska były w granicach ZSRS, nazwę zmieniono na Szewczenkowo. Pod koniec 1951 r. mieszkało tu tylko 28 rodzin. Do pustych domów wprowadzili się głównie przesiedleńcy z przekazanej Sowietom Sokalszczyzny, przybywali również osadnicy z innych stron Polski. Pierwotną nazwę przywrócono dopiero po kilku latach. W 1975 r. Lutowiska stały się siedzibą gminy.
Końskie targi.
foto. I. Jóźwik.
Współczesne Lutowiska nie mają nic z charakteru dawnego miasteczka. Najciekawszym ocalałym obiektem z starej zabudowy jest pamiętająca czasy Franciszka Józefa drewniana willa z narożną wieżyczką przy szosie w centrum miejscowości. W Posadzie Dolnej zachowało się kilka starych drewnianych chałup.
W dole miejscowości stary cmentarz wykorzystywany przez katolików obydwu obrządków, na którym naj starsze nagrobki pochodzą z lat sześćdziesiątych XIX w. Wyróżnia się okazały nagrobek miejscowego dziekana greckokatolickiego, ks. Josyfa Koteckiego (zm. 1919). Żelazny krzyż znaczy grób posterunkowego Policji Państwowej Antoniego Rokoszaka zabitego w 1920 r. przez przemytników.
W sąsiedztwie cmentarza pagórek z drewnianym krzyżem. W tym miejscu stała jeszcze w latach siedemdziesiątych drewniana cerkiew greckokatolicka p.w. śW. Michała Archanioła, zbudowana w 1898 r. Była to okazała, trój kopułowa świątynia z transeptem, otoczona wydatnym dachem okapowym, zaprojektowana przez zespół architektów ze Lwowa w tzw. narodowym stylu ukraińskim. Takich cerkwi, niemal bliźniaczo podobnych, było na terenie, obecnych polskich Bieszczadów co najmniej pięć: w Beniowej, Bystrem koło Michniowca, Lipiu, Lutowiskach i Paniszczowie. Do dziś przetrwała tylko jedna w Bystrem. Cerkiew w Lutowiskach, opuszczona po 1951 r., niszczała pozbawiona opieki; ikonostas i ołtarz zostały rozkradzione. W 1980 r. obiekt rozebrano, a z materiałów wzniesiono nowy kościół w Dwerniku.
Lutowiska.
foto. I. Jóźwik.
Budowę murowanego kościoła parafialnego p.W. św. Stanisława Biskupa rozpoczęto w 1911 r. z inicjatywy ks. Michała Hucińskiego, a ukończono, z powodu niewielkiej liczby parafian, dopiero w 1920 r. W okresie przynależności Lutowisk do ZSRS kościół służył jako magazyn, a wyposażenie uległo zniszczeniu. Obiekt przywrócono dla kultu dopiero w 1963 r., po długotrwałym remoncie. Jest to neogotycka, jednowieżowa świątynia z czerwonej cegły, wsparta białymi skarpami. Za kościołem założono w latach dwudziestych nowy cmentarz rzymskokatolicki. Na północ od kościoła, ok. 100 m od szosy, płyta pamiątkowa w miejscu, gdzie w czasie okupacji Niemcy wymordowali miejscowych Żydów.
Drugą pamiątką po społeczności żydowskiej jest rozległy kirkut leżący na stoku wzniesienia, ok. 400 m na wschód od centrum osady (dojście drogą od nowego budynku szkoły). Zachowało się tu co najmniej 500 macew (nagrobków). Jest to drugi co do wielkości po leskim cmentarz żydowski w rejonie Bieszczadów.
W Lutowiskach dowiercono źródła mineralne (siarkowodorowe), które dotychczas nie są eksploatowane. Na ugorach na zachód od Lutowisk w latach sześćdziesiątych nakręcono "stepowe" sceny filmu Pan Wołodyjowski.
Z Lutowisk wybiega znakowany szlak, stanowiący dogodne dojście na grzbiet Otrytu (ok. 2 godz.).
Tekst z przewodnika "Bieszczady" za zgodą O.W. REWASZ
07:25 F, 07:25 CW, 11:00 N, 16:05 FJ, 16:05 W, 19:35 N
ZATWARNICA
Nasiczne
12:50 S, 13:50 N, 14:30 S
LEGENDA
! - od 1 września 2005 nie kursuje na odcinku Komańcza - Jaśliska
* - połączenie kolejowo-autobusowe, oczekuje na przyjazd pociągu
^ - z Krosna odjazd ze stanowiska "RADTURU"
+ - kursuje w dni świąteczne (niedziele i święta)
5 - kursuje w piątki
6 - kursuje w soboty
7 - kursuje w niedziele
a - kursuje w dni robocze nie będące dniami nauki szkolnej
A - nie kursuje w niedziele i święta
b - kursuje w dni nie będące dniami nauki szkolnej
C - kursuje w soboty, niedziele i święta
D - nie kursuje 24-26, 31.XII, 1.I, Wielką Sobotę i 2 dni Wielkanocy
E - nie kursuje w czasie letnich wakacji szkolnych
f - kursuje od 1 czerwca do 30 września
F - kursuje w dni robocze od poniedziałku do piątku
g - nie kursuje 24 grudnia
J - nie kursuje od 1 lipca do 31 sierpnia
K - nie kursuje w okresie letnich wakacji szkolnych
L - nie kursuje 25-26 grudnia, 1 stycznia i dwa dni Wielkanocy
l - nie kursuje w dni poświąteczne
ł - nie kursuje 2 stycznia
m - nie kursuje 24 i 31 grudnia
n - nie kursuje 24, 31 grudnia i w Wielką Sobotę
N - nie kursuje 25 grudnia i pierwszy dzień Wielkanocy
O - kursuje codziennie
p - kursuje w piątki w dni nauki szkolnej
P - kurs pośpieszny
q - kursuje w piątki w dni robocze
Q - nie kursuje w Boże Ciało
S - kursuje w dni nauki szkolnej
t - nie kursuje 23, 24, 30, 31 grudnia, w Wielki Piątek i Sobotę
U - nie kursuje 25 grudnia, Nowy Rok i pierwszy dzień Wielkanocy
V - kurs przyśpieszony
W - kursuje od 1 lipca do 31 sierpnia
w - kursuje w okresie letnich wakacji szkolnych
X - kursuje w dni robocze od poniedziałku do czwartku
y - kursuje w soboty po dniu roboczym w ZPG
Y - nie kursuje 26 grudnia
Z - nie kursuje w soboty i dni świąteczne po dniu roboczym w ZPG
z - nie kursuje w Wielką Sobotę
Autorzy serwisu nie odpowiadają za rzetelność danych dostarczonych przez przewoźników, rozkłady staramy się na bieżąco aktualizować. Dokładne informacje o połączeniach można uzyskać w punktach informacyjnych Sanok: (013)464 39 16, Lesko: (013) 469 85 43, Ustrzyki Dln.: (013) 461 12 36.
;)
OFERTY TURYSTYCZNE
Mapy współczesne
)
)
)
)
)
POLECAMY
