Miasto powiatowe nad Sanem, główny ośrodek przemysłowy, handlowy i komunikacyjny regionu (ok. 40000 mieszk.). Dwie stacje kolejowe (przesiadki w autobus na stacji Sanok, do centrum miasta bliżej ze stacji Sanok Miasto). Dalekobieżne połączenia kolejowe m.in. z Warszawą, Łodzią, Katowicami, Krakowem. Autobusy do wszystkich ważniejszych miejscowości bieszczadzkich, Rzeszowa, Przemyśla, Mielca Nowego Sącza, Krakowa i inne.
Policja (ul. Sienkiewicza 10), pogotowie ratunkowe (ul. Daszyńskiego 17), kilka placówek służby zdrowia, centrala Grupy Bieszczadzkiej GOPR (ul. Mickiewicza 49). Dom wycieczkowy PTTK, kilka hoteli, kemping, schronisko młodzieżowe (czynne VII-VIII). Biuro obsługi ruchu turystycznego PTTK (ul. Mickiewicza 29). Kryta pływalnia (przy hotelu "Błonie"), sztuczne lodowisko. Stacja benzynowa czynna całą dobę przy wylocie na Krosno.
Widok na Sanok.
foto: A. S.
Największe zakłady przemysłowe Sanoka to Sanocka Fabryka Autobusów "Autosan" i Zakłady Przemysłu Gumowego "Stomil". W mieście działa kilkanaście szkół średnich i zawodowych oraz liczne placówki kulturalne.
Historia Sanoka jest bardzo długa i burzliwa. Już we wczesnym średniowieczu stanowił ważny ośrodek osadniczy. Najpóźniej od IX w. istniał tu wczesnośredniowieczny gród, zlokalizowany w miejscu, gdzie później stanął sanocki zamek. Od czasu ukształtowania się ponadplemiennych organizmów państwowych aż do połowy XIV w. tereny obecnej Sanocczyzny należały do Rusi. Najstarsza znana wzmianka o Sanoku pochodzi z 1150 r. Pod tą datą Latopis Hipacki podaje informację, że król węgierski Gejza II, wyprawiwszy się przeciw księciu ruskiemu Włodzimierzowi, zajął Sanok i wziął do niewoli rządzącego w nim posadnika Jasza. 20 stycznia 1339 r. z łaski księcia halickiego Jerzego II Trojdenowicza Sanok otrzymał jako pierwsza osada w tej części Rusi prawa miejskie.
Muzeum Historyczne w Sanoku.
foto: A. S.
Osadżcą i wójtem zarazem był Bartko z Sandomierza. Uprawnienia sądowe wójta, określające, że ma on sądzić każdego człowieka, Niemca, Polaka, Węgra czy Rusina, wskazują na wielonarodową ludność miasta. W 1366 r. Kazimierz Wielki potwierdził prawa miejskie przyłączonego już do Polski Sanoka. Za jego panowania miasto rozwijało się szybko, dzięki dogodnemu położeniu na skrzyżowaniu traktów prowadzących na Ruś, Węgry i śląsk. Kolejne przywileje królewskie pozwalały odbywać coroczny tygodniowy jarmark, a na przejezdnych kupców nakładały obowiązek wystawiania w Sanoku towarów na sprzedaż. Wokół miasta wzniesiono mury obronne. Po śmierci Kazimierza Wielkiego Ruś Halicka, a z nią i Sanok, dostały się na kilkanaście lat pod panowanie węgierskie. Od 1372 r. władzę sprawował jako namiestnik książę Władysław Opolczyk, który sprowadził do Sanoka franciszkanów ze Lwowa. Wybudowali oni kościół i klasztor w południowo-wschodnim narożniku rynku.
Sanocki Wojak Szwejk.
foto: A. S.
W Sanoku istniała już wówczas szkoła parafialna, jedyna w Polsce poza Krakowem. Uczyli się w niej synowie mieszczan; wielu z nich kontynuowało naukę w Akademii Krakowskiej. W XV i XVI w. studiowało w Krakowie trzydziestu pięciu sanoczan, wśród nich słynny Grzegorz z Sanoka (ok. 1406-1477), pierwszy przedstawiciel renesansowej myśli filozoficznej w Polsce, oraz Jan Grodek, profesor na wydziale prawa i dziesięciokrotny rektor uczelni w latach 1540-52. W 1417 r. w sanockim kościele parafialnym odbył się ślub króla Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską z Pilczy. Małżeństwo to było źle widziane na dworze, przygotowane w tajemnicy, i stąd zapewne wybór Sanoka na miejsce ceremonii. Na przełomie XIV i XV w. Sanok stał się stolicą jednej z pięciu ziem województwa ruskiego. Był również, aż do rozbiorów, siedzibą starostwa grodowego - ośrodka administracyjnego wszystkich wsi królewskich ziemi sanockiej. Tu sprawowano sądy grodzkie i ziemskie i przechowywano związane z nimi akta. W połowie XV w. starostwo sanockie otrzymała jako oprawę czwarta żona Jagiełły, królowa Zofia Holszańska, popularnie zwana Sonką. Mieszkała ona na zamku sanockim w latach 1435-61. Później starostami sanockimi bywali ludzie znaczący w dziejach Polski, między innymi Piotr Kmita (koniec XIV w.), Mikołaj Pieniążek (poł. XV w.), Mikołaj Wolski, marszałek wielki koronny (poł. XVI w.), Sebastian Lubomirski, twórca potęgi rodu Lubomirskich (II poło XVI w.).
Centrum Sanoka.
foto: A. S.
W końcu XVI w. starostą został Jerzy Mniszech, ojciec słynnej Maryny-carycy. Jego przemyślność sprawiła, że do końca istnienia I Rzeczypospolitej starostami sanockimi bywali wyłącznie Mniszchowie (ośmiu kolejnych przedstawicieli rodu), wbrew zasadzie zabraniającej dziedziczenia królewszczyzn. W 1470 r. król Kazimierz Jagiellończyk zarządził, że kupcy jadący z towarem z Węgier na Ruś i odwrotnie mają jechać przez Sanok i opłacać tam myto. Później miasto uzyskało dalsze przywileje, przyczyniające się do jego rozwoju. O dużej zamożności mieszczan sanockich świadczy dokument Zygmunta Starego z 1510 r., zezwalający na założenie wodociągu i przeprowadzenie go przez łany królewskie. Na sanockie jarmarki przypędzano co roku dwa tysiące koni i wołów. W latach 1523-48 w miejscu drewnianego grodu z XIV-XV w. powstał staraniem starosty Mikołaja Wolskiego zamek murowany.
W 1566 r. wielki pożar zniszczył prawie cały Sanok. Z trudem odbudowane miasto strawił kolejny pożar w 1606 r., potem przyszedł najazd Tatarów w 1624 r., wreszcie inwazja wojsk Rakoczego w 1657 r.
Widok na sanocką cerkiew.
foto: A. S.
Uchwała sejmikowa z 1689 r. stwierdzała, że Sanok z powodu najazdów i pożarów popadł w całkowitą ruinę. W XVIIIw. miasto miało zabudowę mieszkalną wyłącznie drewnianą.
W 1772 r. Sanok trafił pod panowanie austriackie. Dawne wsie królewskie starostwa sanockiego wcielono do skarbu państwa pod nazwą "dóbr kameralnych". Od 1786 r. Sanok był siedzibą władz nowej jednostki administracyjnej - cyrkułu, obejmującego w przybliżeniu obszar dawnej ziemi sanockiej.
Podczas wojny z Austrią w 1809 r. do Sanoka dotarł niewielki oddział wojsk Księstwa Warszawskiego, które pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego wkroczyły do Galicji. Na miejscu oddział powiększył się o ochotników zbieranych przez Ksawerego Krasickiego i Tadeusza Preka. Polskie siły były zbyt szczupłe, by stawić czoła przybyłym z odsieczą wojskom austriackim. Doszło do dramatycznej obrony zamku. Całkowicie okrążeni Polacy brawurowo przebili się przez linie austriackie. Ich komendant, Ksawery Krasicki, samotnie osłaniając odwrót, zjechał konno po niezwykle stromej skarpie do Sanu i przepłynął rzekę na oczach pościgu.
Kościół Farny.
foto: A. S.
W I poło XIX w. pojawiły się w Sanoku pierwsze zakłady przemysłowe, m.in. w 1832 r. powstał warsztat kotlarski Walentego Lipińskiego i Mateusza Beksińskiego, który w kilkadziesiąt lat później miał się przekształcić w dużą, szeroko znaną Sanocką Fabrykę Wagonów. W 1848 r. rozpoczęła działalność drukarnia Karola Pollaka, znana miłośnikom dawnej książki z głośnej serii "Biblioteki Polskiej" propagującej dzieła klasyków polskich, głównie z XVI i XVII w.
W drugiej połowie stulecia Sanok stał się dużym jak na owe czasy ośrodkiem miejskim, zwłaszcza po 1884 r., kiedy ukończono linię kolejową ze Stróży do Zagórza. Dużą rolę odegrało rozwijające się w okolicach kopalnictwo naftowe. W tym okresie zbudowano lub przebudowano większość istniejących dziś zabytków miasta. Utworzono szpital obwodowy, gimnazjum, sąd okręgowy i dyrekcję skarbu. W przeddzień wybuchu I wojny światowej Sanok liczył już blisko 12000 mieszkańców. W mieście rozwijało się życie kulturalne i patriotyczne. Istniały: czytelnia miejska, szkoła muzyczna, klub inteligencji sanockiej. W 1889 r. powstało Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół", a w 1903 r. Towarzystwo Upiększania Miasta Sanoka, które istnieje do dziś i wydaje wartościowy periodyk Rocznik Sanocki.
Także okres międzywojenny był dla rozwoju gospodarczego miasta bardzo korzystny. Uruchomiono fabrykę gumy, fabrykę broni i obrabiarek oraz wytwórnię akumulatorów. Miasto otrzymało wodociągi, oświetlenie elektryczne i gaz. W czasie wielkiego kryzysu ekonomicznego w Sanoku dochodziło do demonstracji. W marcu 1930 r. dwutysięczna rzesza bezrobotnych wzięła udział w tzw. "marszu głodnych", podczas którego doszło do starć z policją. W 1939 r. Sanok obejmował obszar 1592 ha i liczył prawie 18000 mieszkańców.
Stacja PKP w Sanoku.
foto: A. S.
W 1930 r. powstało w Sanoku muzeum ukraińskie "Łemkiwszczyna", prowadzone przez zespół ukraińskich działaczy społeczno-kulturalnych, m.in. Leona Getza i Irenę Dobrzańską. W cztery lata później zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Sanockiej, które natychmiast powołało do życia Muzeum Ziemi Sanockiej z siedzibą w zamku. Jego pierwszym kustoszem został Aleksander Rybicki, którego prywatne zbiory dały początek kolekcji muzeum. Po dwóch latach działalności muzeum miało już ponad 3000 eksponatów i składało się z pięciu działów.
Od początku okupacji hitlerowskiej istniał w mieście i okolicy dość silny ruch oporu. Pierwsze działania organizacyjne podjął już w grudniu 1939 r. kpt. "Czarny". W 1943 r. obwód AK w Sanoku, dowodzony przez mjr. Adama Winogrodzkiego (ps. "Ordon", "Korwin"), składał się z dziesięciu placówek terenowych. Najsilniejsza była komórka w Sanockiej Fabryce Wagonów, licząca 250-300 członków. W 1942 r. Niemcy rozpoczęli masowe mordy ludności żydowskiej. Kilka tysięcy Żydów z całego powiatu umieszczono w obozie w Zasławiu, a później rozstrzelano. Kolejne kilka tysięcy zamordowano w Bełżcu. W czasie całej okupacji niemieckiej straciło życie 7458 obywateli Sanoka, w znakomitej większości Żydów. Sanok zajęły wojska sowieckie po kilkudniowych walkach w dniu 9 sierpnia 1944 r.
Urząd Miasta.
foto: A. S.
W 1958 r. największy zakład przemysłowy miasta, Sanocka Fabryka Wagonów, rozpoczął produkcję autobusów i zmienił nazwę na Sanocką Fabrykę Autobusów "Autosan". Odbudowano i rozbudowano dawną fabrykę gumy, która dziś nosi nazwę "Stomil". W połowie lat siedemdziesiątych powołano do życia Przedsiębiorstwo Górnictwa Nafty i Gazu obejmujące zasięgiem południowo-wschodnią Polskę. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wybudowano wiele nowych osiedli mieszkaniowych, głównie na rozległych błoniach nad Sanem, co niestety oszpeciło piękną sylwetkę starego miasta. Najnowszą inwestycją jest obwodnica umożliwiająca usunięcie ruchu tranzytowego z ulic śródmieścia.
W Sanoku zachował się średniowieczny układ urbanistyczny i znaczna część dawnej murowanej zabudowy przy rynku i sąsiednich uliczkach.
W północno-wschodnim narożniku rynku znajduje się zespół kościoła i klasztoru 00. Franciszkanów. Zbudowano go w latach 1632-40 na miejscu drewnilmych zabudowań, istniejących od końca XIV W., a gruntownie przebudowano po pożarze w 1872 r. Z okresu tej przebudowy pochodzi wyposażenie wnętrza kościoła. Ostro zakończona wieża kościoła Franciszkanów stanowi charakterystyczny element panoramy miasta oglądanej od południa.
Obwodnica Sanoka.
foto: A. S.
Kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego przy ul. Grzegorza z Sanoka, z fasadą ozdobioną dwoma wysokimi wieżami, powstał w latach 1874-87 z fundacji proboszcza sanockiego ks. Franciszka Czaszyńskiego. Stoi na miejscu kilku kolejnych świątyń parafialnych; najstarsza istniała już w 1384 r. Najciekawszym obiektem we wnętrzu jest płyta nagrobna starosty sanockiego Sebastiana Lubomirskiego (zm. 1558) zachowana z wcześniejszego kościoła.
Zamek, położony na terenie dawnego grodu, na stromej skarpie, bardzo malowniczo prezentuje się z nadsańskich błoni. Z dawnego założenia obronnego pozostał tylko kamienny, piętrowy budynek główny na planie prostokąta, wzniesiony w latach 1523-48 przez starostę sanockiego Mikołaja Wolskiego. Gmach zdobią renesansowe obramienia okien. Wewnątrz założone w 1934 r. Muzeum Ziemi Sanockiej. Szczególnie godna uwagi jest kolekcja ikon, jedna z najbogatszych w Polsce, oraz obrazy Zdzisława Beksińskiego, światowej sławy współczesnego malarza, pochodzącego z sanockiej rodziny dawnych właścicieli fabryki wagonów.
W sąsiedztwie zamku murowana cerkiew p.w. Trójcy św. W tym miejscu stały także dwie poprzednie cerkwie sanockie. Obecna świątynia powstała jako greckokatolicka w 1784 r. Dziś pełni funkcję prawosławnej cerkwi katedralnej dla diecezji przemysko-nowosądeckiej. We wnętrzu ikonostas z II pot XIX w. i polichromia figuralno-ornamentalna z 1907 r.
Skansen w Sanoku.
foto: I. Jóźwik.
We wschodniej pierzei rynku znajduje się ratusz z końca XVIIIw. W II poło XIX W. włączono w jego obręb dwie sąsiednie kamienice, a całość ozdobiono eklektyczną fasadą. Poprzednie dwa ratusze były drewniane. Rynek otaczają kamieniczki pochodzące przeważnie z końca XVIII w., przebudowane na przełomie XIX i XX W. Do największych atrakcji Sanoka należy Muzeum Budownictwa Ludowego, które znajduje się w Białej Górze, na drugim brzegu Sanu (tel. 4631672). Zostało utworzone w 1958 r. z inicjatywy Aleksandra Rybickiego, a otwarte dla zwiedzających w 1966 r. Jest to obecnie największy skansen w Polsce; zajmuje powierzchnię 38 ha i prezentuje wiejskie budownictwo Bieszczadów, Beskidu Niskiego oraz przyległych do nich pogórzy, łącznie kilkadziesiąt obiektów, w tym dwie cerkwie i kościół. Podzielone jest na pięć sektorów odpowiadających dawnym grupom etnograficznym: Bojkom, Łemkom, Dolinianom, Pogórzanom Wschodnim i Pogórzanom Zachodnim. W trakcie organizacji sektor szósty - małomiasteczkowy. W 1994 r. w pożarze spłonęła część obiektów sanockiego skansenu.
Mając nieco więcej czasu warto odwiedzić sanockie cmentarze. Stary cmentarz grzebalny znajduje się przy ul. Matejki. Można na nim znaleźć groby zasłużonych sanoczan i interesujące nagrobki z początków XIX w. Przy ul. Kiczury zachował się zdewastowany cmentarz żydowski.
Tekst z przewodnika "Bieszczady" za zgodą O.W. REWASZ
LEGENDA
! - od 1 września 2005 nie kursuje na odcinku Komańcza - Jaśliska
* - połączenie kolejowo-autobusowe, oczekuje na przyjazd pociągu
^ - z Krosna odjazd ze stanowiska "RADTURU"
+ - kursuje w dni świąteczne (niedziele i święta)
5 - kursuje w piątki
6 - kursuje w soboty
7 - kursuje w niedziele
a - kursuje w dni robocze nie będące dniami nauki szkolnej
A - nie kursuje w niedziele i święta
b - kursuje w dni nie będące dniami nauki szkolnej
C - kursuje w soboty, niedziele i święta
D - nie kursuje 24-26, 31.XII, 1.I, Wielką Sobotę i 2 dni Wielkanocy
E - nie kursuje w czasie letnich wakacji szkolnych
f - kursuje od 1 czerwca do 30 września
F - kursuje w dni robocze od poniedziałku do piątku
g - nie kursuje 24 grudnia
J - nie kursuje od 1 lipca do 31 sierpnia
K - nie kursuje w okresie letnich wakacji szkolnych
L - nie kursuje 25-26 grudnia, 1 stycznia i dwa dni Wielkanocy
l - nie kursuje w dni poświąteczne
ł - nie kursuje 2 stycznia
m - nie kursuje 24 i 31 grudnia
n - nie kursuje 24, 31 grudnia i w Wielką Sobotę
N - nie kursuje 25 grudnia i pierwszy dzień Wielkanocy
O - kursuje codziennie
p - kursuje w piątki w dni nauki szkolnej
P - kurs pośpieszny
q - kursuje w piątki w dni robocze
Q - nie kursuje w Boże Ciało
S - kursuje w dni nauki szkolnej
t - nie kursuje 23, 24, 30, 31 grudnia, w Wielki Piątek i Sobotę
U - nie kursuje 25 grudnia, Nowy Rok i pierwszy dzień Wielkanocy
V - kurs przyśpieszony
W - kursuje od 1 lipca do 31 sierpnia
w - kursuje w okresie letnich wakacji szkolnych
X - kursuje w dni robocze od poniedziałku do czwartku
y - kursuje w soboty po dniu roboczym w ZPG
Y - nie kursuje 26 grudnia
Z - nie kursuje w soboty i dni świąteczne po dniu roboczym w ZPG
z - nie kursuje w Wielką Sobotę
Autorzy serwisu nie odpowiadają za rzetelność danych dostarczonych przez przewoźników, rozkłady staramy się na bieżąco aktualizować. Dokładne informacje o połączeniach można uzyskać w punktach informacyjnych Sanok: (013)464 39 16, Lesko: (013) 469 85 43, Ustrzyki Dln.: (013) 461 12 36.
;)
OFERTY TURYSTYCZNE
Mapy współczesne
POLECAMY
